Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia to 4,5 hektara zrewitalizowanych budynków przemysłowych dawnej kopalni węgla kamiennego Julia w wałbrzyskiej dzielnicy Biały Kamień. Po zamknięciu kopalni w 1996 roku zabytkowy kompleks przeszedł gruntowną rewitalizację i od 2014 roku funkcjonuje jako największa atrakcja turystyki poprzemysłowej w Polsce. Przewodnikami są tutaj byli górnicy, którzy jeszcze kilkanaście lat temu schodzili pod ziemię w tych samych korytarzach, które dziś pokazują zwiedzającym.
To miejsce łączy w sobie kilka funkcji naraz. Z jednej strony to muzeum z autentycznymi maszynami i urządzeniami górniczymi, z drugiej przestrzeń kulturalna z galeriami sztuki współczesnej i warsztatami ceramicznymi. Można tu zejść do podziemi, wejść na wieżę widokową, posłuchać opowieści o niebezpiecznej pracy górnika, a potem przejść na wystawę ceramiki czy rzeźby.
Historia kopalni Julia – od XVIII wieku do czasów współczesnych
Pierwsze małe kopalnie działały na tym terenie już w XVI wieku, co czyni Dolnośląskie Zagłębie Węglowe najstarszym regionem wydobycia węgla kamiennego w obecnych granicach Polski. W 1770 roku oficjalnie zarejestrowano kopalnię pod nazwą „Fuchs” (po niemiecku Lis), która powstała z połączenia kilkunastu niewielkich zakładów wydobywczych rozrzuconych po Białym Kamieniu.
W 1791 roku zaczęto drążyć słynną Lisią Sztolnię – unikalny projekt inżynieryjny, który wyprzedzał swoją epokę. Sztolnia była wypełniona wodą do wysokości około metra, a węgiel transportowano łodziami. To była pierwsza tego typu kopalnia w Europie, co wzbudzało ogromne zainteresowanie. Zwiedzali ją między innymi król pruski Fryderyk Wilhelm III z żoną, późniejszy prezydent USA John Quincy Adams czy księżna Izabela Czartoryska, która opisała wygląd sztolni w swoich pamiętnikach.
W 1865 roku powstał projekt nowoczesnej kopalni głębinowej. Wydrążono pierwszy głębiony szyb o nazwie „Julius” – dzisiejsza Julia. Z czasem dołączyły kolejne szyby: „Ida” (Sobótka) i „Dampf”. Wydobycie rosło, a szyby były sukcesywnie pogłębiane.
Pod Wałbrzychem wydrążono łącznie 254 kilometry tuneli. W latach 1945-1998 tylko pod ziemią zginęło w Zagłębiu Wałbrzyskim 1031 górników. Pierwsza obudowa stalowa pojawiła się w kopalni dopiero w 1920 roku – wcześniej używano wyłącznie drewna.
Po II wojnie światowej kopalnia kilkakrotnie zmieniała nazwę. Nazywała się „Julia”, „Biały Kamień”, „Thorez” (na cześć francuskiego komunisty Maurice’a Thoreza), by krótko przed zamknięciem ponownie wrócić do nazwy „Julia”. W szczytowym okresie działalności zatrudniała kilka tysięcy pracowników. Ostatni wagonik z węglem wyjechał na powierzchnię 20 września 1996 roku, a dwa lata później zakończono likwidację wyrobisk podziemnych.
W 1999 roku teren przekazano Muzeum Wałbrzyskiemu jako oddział Muzeum Przemysłu i Techniki. W 2004 roku kompleks wpisano do rejestru zabytków, a w 2014 roku po rozbudowie powstało Centrum Nauki, Kultury i Sztuki. Rok później obiekt znalazł się na liście Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego.
Co zobaczysz podczas zwiedzania Starej Kopalni
Zwiedzanie z przewodnikiem trwa około dwóch godzin i obejmuje trasę długości około kilometra. To nie jest męcząca wycieczka – tempo jest spokojne, a przewodnicy robią częste przerwy na opowieści i pytania.
Łaźnia łańcuszkowa i lampownia to pierwsze obiekty na trasie. Łaźnia pokazuje, jak górnicy przechowywali swoje czyste i brudne ubrania – wieszały one na łańcuchach pod sufitem, dzięki czemu nie mieszały się ze sobą. W lampowni górnicy pobierali lampy i aparaty ucieczkowe przed zjazdem pod ziemię. Obecnie mieści się tu wystawa mundurów galowych, lamp karbidowych, kufli barbórkowych i innych przedmiotów związanych z pracą górnika.
Każdy górnik miał przypisaną na całe życie metalową blachę z numerem – martkę. Jej obecność lub brak na specjalnej tablicy informował, czy górnik jest pod ziemią, czy na powierzchni. Przewodnicy opowiadają też, dlaczego w górniczym mundurze jest dokładnie 29 guzików – na cześć patronki górników, świętej Barbary, która żyła właśnie 29 lat.
Park maszynowy to ogromne hale z autentycznymi urządzeniami górniczymi. Można zobaczyć przenośniki taśmowe, wentylatory, maszyny wyciągowe, wagoniki i dziesiątki innych sprzętów. Wszystko to jest oryginalne, zabezpieczone i udostępnione do oglądania. Przewodnicy tłumaczą, do czego służyły poszczególne maszyny i jak się nimi obsługiwało.
Wieża widokowa to kolejny punkt programu. Wieża ma symbol T-22 i zalicza się do sieci Wież widokowych gór i pogórzy. Z góry rozciąga się widok na cały teren kopalni oraz Góry Wałbrzyskie. Warto wejść, żeby zobaczyć skalę całego kompleksu z lotu ptaka.
Trasa podziemna prowadzi przez dawną sztolnię ćwiczebną i historyczny chodnik odstawy kamienia na hałdę Wiesław. Odcinek jest stosunkowo krótki, ale intensywny. Pod ziemią panuje temperatura około 9 stopni Celsjusza i wilgotność na poziomie 97 procent, więc warto ubrać się cieplej. W podziemnych korytarzach zainscenizowano scenki przedstawiające górników przy pracy w różnych epokach. Można zobaczyć różne rodzaje obudowy chodników – od drewnianej po stalową – oraz spróbować swoich sił przy ładowaniu węgla klasyczną sercówką do wagonika.
W podziemnych korytarzach można zauważyć szczegół, który zaskakuje większość zwiedzających – realistyczne figury szczurów. Gryzonie były stałym elementem górniczej rzeczywistości.
Muzeum Przemysłu i Techniki oraz dodatkowe atrakcje
Oprócz głównej trasy z przewodnikiem warto zajrzeć do dodatkowych wystaw. Muzeum Przemysłu i Techniki gromadzi kolekcje sprzętu górniczego, archiwalia, materiały audiowizualne oraz eksponaty archeologiczne i geologiczne z okolic Wałbrzycha. Można tu poznać historię węgla, proces jego powstawania i metody wydobycia na przestrzeni wieków.
Galeria Sztuki Współczesnej prezentuje prace znanych artystów w ramach wystaw czasowych i stałych. Centrum Ceramiki Unikatowej oferuje warsztaty ceramiczno-garncarskie – można tu samemu ulepić coś z gliny pod okiem instruktora. To świetna opcja dla rodzin z dziećmi.
SOWA – Strefa Odkrywania, Wyobraźni i Aktywności to interaktywna przestrzeń edukacyjna dla najmłodszych. Dzieci mogą tu eksperymentować, poznawać tajniki geologii i górnictwa w formie zabawy. Organizowane są też lekcje muzealne i pokazy eksperymentów.
Większość wystaw dodatkowych jest bezpłatna – wystarczy bilet na główną trasę z przewodnikiem. Warto zapytać w Sztygarówce (budynek recepcji), jakie wystawy są aktualnie dostępne.
Dla kogo jest Stara Kopalnia w Wałbrzychu
To miejsce działa na wielu poziomach. Miłośnicy historii przemysłu i techniki znajdą tu autentyczne maszyny i opowieści o rozwoju górnictwa. Rodziny z dziećmi mogą skorzystać z interaktywnych wystaw i warsztatów. Osoby zainteresowane sztuką współczesną docenią galerie i wystawy ceramiki.
Przewodnicy – byli górnicy – to największy atut tego miejsca. Nie tylko znają historię i technikę, ale opowiadają o własnych doświadczeniach, żartują, odpowiadają na pytania. Ich opowieści nadają zwiedzaniu zupełnie inny wymiar niż suchy wykład z przewodnika. Jeden z przewodników, pan Bogdan, słynie z tego, że jest „wielkim gadułą” i potrafi odpowiedzieć na każde pytanie o kopalnię.
Trasa jest dostępna dla większości osób – nie wymaga specjalnej kondycji, choć trzeba liczyć się z pokonywaniem schodów (zejście do podziemi). W części podziemnej jest chłodno i wilgotno, więc nie jest to najlepsze miejsce dla osób z problemami reumatycznymi.
Praktyczne informacje – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Lokalizacja: ul. Piotra Wysockiego 29, Wałbrzych (dzielnica Biały Kamień). Z centrum miasta to niecałe 3 kilometry. Na terenie kompleksu jest darmowy parking.
Ceny biletów: Aktualne ceny najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie starakopalnia.pl, ponieważ mogą się zmieniać. Dostępne są bilety indywidualne oraz grupowe (dla grup powyżej 15 osób). Oferowane są też bilety rodzinne. Większość dodatkowych wystaw (galerie sztuki, ceramika) jest bezpłatna po okazaniu biletu na główną trasę.
Godziny otwarcia: Warto sprawdzić aktualne godziny przed wizytą na stronie internetowej lub zadzwonić pod numer 74 667 09 70. Muzeum jest zazwyczaj otwarte codziennie, ale godziny mogą się różnić w zależności od sezonu.
Rezerwacja: Grupy zorganizowane powinny zarezerwować termin wcześniej, kontaktując się mailem ([email protected]) lub telefonicznie. Dostępne są przewodnicy mówiący po angielsku i niemiecku (do wcześniejszego uzgodnienia). Można też wypożyczyć audioguide w języku angielskim, niemieckim i czeskim.
Ile czasu przeznaczyć: Samo zwiedzanie z przewodnikiem trwa około 2 godzin. Jeśli chcesz zobaczyć dodatkowe wystawy, wziąć udział w warsztatach ceramicznych lub spokojnie wypić kawę w Sztygarówce, zarezerwuj 3-4 godziny.
Nocleg na miejscu: W historycznym budynku Sztygarówki działa hostel. Można zarezerwować nocleg bezpośrednio na terenie kopalni, co jest ciekawym doświadczeniem – zaśnięcie i obudzenie się w sercu dawnego kompleksu przemysłowego ma swój klimat.
Stara Kopalnia planowała przywrócić ruch turystyczny w słynnej Lisiej Sztolni – przygotowano odcinek o długości 1,3 km. Niestety, trudne warunki geologiczne i osuwanie się korytarzy na dolnych pokładach zmusiły do wstrzymania projektu.
Stara Kopalnia a inne atrakcje Wałbrzycha
Wałbrzych kojarzy się przede wszystkim z Zamkiem Książ – imponującą rezydencją na skale, trzecim co do wielkości zamkiem w Polsce. Stara Kopalnia to zupełnie inna historia, ale równie fascynująca. Podczas gdy Zamek Książ pokazuje świat arystokracji i władzy, Stara Kopalnia opowiada o życiu zwykłych ludzi, ciężkiej pracy i rozwoju przemysłu.
W pobliżu znajdują się też Palmiarnia oraz Park Wielokulturowy Stara Kopalnia. Można stworzyć spójny szlak zwiedzania, który zajmie cały dzień lub weekend. Wałbrzych leży niedaleko innych atrakcji Dolnego Śląska – Szczawna-Zdrój, Boguszów-Gorce, szlaki w Górach Wałbrzyskich.
Komunikacja z resztą Dolnego Śląska jest dobra – Stara Kopalnia jest świetnie skomunikowana i chętnie odwiedzana zarówno przez indywidualnych turystów, jak i grupy zorganizowane.
Dlaczego warto odwiedzić Starą Kopalnię
To nie jest typowe muzeum z gablotami i opisami. Stara Kopalnia to żywe miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością. Autentyczne maszyny, prawdziwi górnicy jako przewodnicy, możliwość zejścia pod ziemię i dotknięcia historii – to wszystko tworzy wyjątkową atmosferę.
Nie każdy wie, że Wałbrzych przez dziesięciolecia był jednym z najważniejszych ośrodków wydobycia węgla w Polsce. Kopalnie kształtowały życie tysięcy rodzin, ich rytm pracy, kulturę, tradycje. Zamknięcie kopalni w 1996 roku było końcem epoki. Rewitalizacja kompleksu pokazuje, że poprzemysłowe obiekty nie muszą popadać w ruinę – mogą zyskać drugie życie jako przestrzenie edukacyjne i kulturalne.
Porównania do czeskiego Dolni Vitkovice czy śląskich kopalń są na miejscu – Stara Kopalnia stoi na podobnym poziomie pod względem skali i jakości rewitalizacji. To przestrzeń, która umiejętnie łączy edukację, kulturę i sztukę w inspirującym otoczeniu.
Warto przyjechać z otwartą głową i gotowością na słuchanie opowieści. Przewodnicy mają niezłe poczucie humoru, ale potrafią też opowiedzieć trudne historie o wypadkach, strachu i codziennym ryzyku. To nie jest lekka rozrywka – to spotkanie z kawałkiem historii, który jeszcze niedawno był codziennością dla tysięcy ludzi.